De eenhoorn

Hans Hermans 2009

Eenhoorn op banpaal in de stad Hoorn.

[7 oktober 2009]

afke de Wijk verraste ons met een interessant verhaal over banpalen en verluchtte haar bijdrage met prachtige foto’s met eenhoorns. Bijvoorbeeld een banzuil met boven een wapenschild met een jachthoorn; het wapen van Hoorn. Het schild wordt vastgehouden door een zittende eenhoorn. Aafke voegt er meteen aan toe, dat de plaatsnaam Hoorn niets met een jachthoorn of met een eenhoorn te maken heeft. Hoorn is een oud woord voor bocht of hoek, want Hoorn ontstond in een bocht van de dijk.

Hoe komt men in Nederland erbij om een eenhoorn als schilddrager te gebruiken. De eenhoorn is immers een oudoosters fabeldier, dat in beeld gebracht wordt door een paard met een sik, pluimstaart en een lange gedraaide rechte hoorn op het voorhoofd. Het dier gold als ontembaar en kon alleen getemd worden door een maagd. In de christelijke kerk gold hij vroeger als symbool van kuisheid en werd afgebeeld samen met de heilige Maria. In het Oude Testament wordt hij genoemd in het vierde boek Mozes 23:22. Maar door onzorgvuldige vertalingen (of met opzet), werd in sommige landen de naam van het dier veranderd. Het katholieke Ierland plaatst in zijn wapen de eenhoorn tegenover de Engelse leeuw.

In Nederland is alleen de Friese gemeente Menaldumadeel, die de eenhoorn in haar wapen voert. In een door koningin Wilhelmina ondertekend KB met de datum 20 juni 1933 staat: ‘In azuur (blauw) een liggende, omziende eenhoorn van zilver, vergezeld in den rechterbovenhoek van een schelp van goud, in de linkerbovenhoek van een ruit van zilver en aan de schildpunt van een bladerloze gouden eikel, de steel omlaag. Het schild gedekt met een gouden kroon van vijf bladeren’. (…)

In feite is het wapen veel ouder, want reeds in 1613, ontwierp Tsjerk van Heerma, grietman (burgemeester) van de gemeente, dit bijzondere wapen. Hoe komt het dat de eenhoorn op het wapen ligt? Hij werd door een maagd getemd en de wapenspreuk van Menaldumadeel luidt derhalve: ‘Kalm beleid wint het van een onberaden felheid!’ (…)

Zoals alle Friese gemeenten, bezit ook deze een eigen vlag, natuurlijk met een afbeelding van de eenhoorn. Iedereen mag die vlag uitsteken, met of zonder de Nederlandse driekleur.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen

[4 november 2009]

De bijbel en de eenhoorn

In het vierde boek Mozes 23:22 wordt de eenhoorn een ontembaar dier genoemd, maar door onzorgvuldige vertalingen kreeg het andere namen. Op die manier kwamen er veel rare equivalenten in bijbelvertalingen terecht.
Oorspronkelijk stond er in de bijbel: Verlos mij uit de muil van de leeuw en verhoor mij van de hoornen der eenhoornen. (…) Het ontembare karakter komt hier goed tot zijn recht, maar voor bijbelvertalers had de ‘eenhoorn’ een te fabelachtige lading en werd in nieuwe vertalingen door een ander dier vervangen.

Het Nederlandse Bijbelgenootschap schreef: Verlos mij uit de muil van de leeuw en van de horens der woudossen. (…)
De Nieuwe Bijbelvertaling: Red mij uit de muil van de leeuw, bescherm mij tegen de horens van de wilde stier. (…)
In Het Boek: Bevrijd mij uit de muil van de leeuw en bescherm mij tegen de horens van de buffels. (…)
In Groot Nieuws: Bevrijd mij uit de muil van de leeuwen, bescherm mij tegen de horens van de stieren. (…)
In de Herziene Statenvertaling: Verlos mij uit de muil van de leeuwen van de horens van de wilde ossen. (…)

Alle vertalers zijn unaniem van mening dat de mystieke eenhoorn niet bestaat en het ligt in de lijn der verwachtingen dat nu ook engelen, gevallen engelen en duiveltjes het veld moeten ruimen. Feitelijk had men eenhoorn moeten laten staan, want er bestaat slechts één ontembaar dier. Wilde stieren, wilde ossen, woudossen en buffels kunnen zonder uitzondering, met een beetje moeite, getemd worden.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen

[11 november 2009]

Een Belgische kijk op de eenhoorn

De Eenhoorn staat in stijl mooi voorgesteld op het oudste uithangbord van het gekende restaurant ‘De Eenhoorn’ te Bazel Waas in Vlaanderen. De vroegere herberg nu restaurant ‘De Eenhoorn’ te Oostburg in Zeeuws Vlaanderen voert eveneens die naam. Van oudsher een naam van herbergen, omdat de Eenhoorn gevoelsmatig iets van ‘uniek zijn’ in zich draagt!?

Zoals in Aken aan de markt restaurant ‘Zur Goldenen Einhorn’ zeer bekend is. En in Brand een ‘Apotheke Einhorn’ bestaat. Ook in Düsseldorf heb je Bar Kneipe Zum Goldenen Einhorn. En je zult er nog wel overal een paar dozijn tegen komen.

Als symbool van drogerijen en apotheken was hij doorheen vele eeuwen in zwang. Omdat de hoorn volgens het oude verhaal, dat uit het verre Oosten via Perzië kwam, geneeskrachtige eigenschappen zou bezeten hebben. Behalve kruiden en gebed bezat men toentertijd ook hier te lande niets anders. In Alkmaar en in Naaldwijk heb je nu nog apotheek ‘De Eenhoorn’.

Als windwijzer, boven op de oude witte molen ‘De Eenhoorn’ te Lillo Fort in de haven van Antwerpen, staat hij hoog en droog met de wind mee te draaien. Omdat een 18de eeuwse mede-eigenaar van die molen apotheker was en hij de Eenhoorn in de gevelsteen van zijn huis te Antwerpen voerde. Je hebt door de eeuwen heen patriciërshuizen te Brugge, Brussel Antwerpen en in andere steden groot en klein met de naam Eenhoorn in het fronton.

Stoere schepen heb je gehad met de naam Eenhoorn en met als boegbeeld de stevige kop van het paard en de puntige hoorn dreigend hoog boven de baren uit. Een voorvader van kapitein Haddock voer avontuurlijk met het schip ‘De Eenhoorn’ doorheen een album van Kuifje ‘Het Geheim van de Eenhoorn’.

Ook op heel wat wapenschilden staat de eenhoorn groot of klein in beeld. En in Groot Brittanië en Ierland vervangt hij meermaals de leeuw op schilden en aan kasteelpoorten.

En in de kersvers gerestaureerde abdij van Herkenrode nabij Hasselt bestaat een heus ‘Eenhoorngenootschap’ en hebben ze de schedel van de eenhoorn in bezit. In de 12de eeuw leefde hij daar te samen met drie maagden. Zij kregen van de graaf van Loon grond en geld voor het bouwen van een vrouwenabdij. Er zijn meerdere vrouwenabdijen waar iets met de eenhoorn aan de hand is. Die zijn dan meestal in bezit van manuscripten met beschrijvingen door ooggetuigen van de eenhoorn. Hij is daarin paard, maar toch heeft hij een geitenkop met sik en bokkenpoten. Zelfs Hildegard van Bingen, 12de eeuw, zou zich in een paar recepten aan de geneeskracht van de hoorn van het fabeldier bezondigd hebben. Hildegard was in haar tijd gekend voor het krijgen van wondere visioenen.

Ook Harry Potter zit af en toe achter het dier aan. In ‘De Steen der Wijzen’ heeft hij er helemaal mee te maken.

Zelfs de grootvader van de druïde in een verhaal van Asterix heeft de eenhoorn nodig voor een super toverdrank de luxe. Het mooie is, dat die drank het groepje Galliërs vertienvoudigd, ja verhonderdvoudigd tegen de oprukkende Romeintjes van een usurpator tegen Caesar.

Een boekhandel te Brugge en een jeugdboekenuitgeverij met de mooie naam ‘De Eenhoorn’ is Vlaanderen rijk. Alleen al het logo van die uitgeverij zet jeugd in Nederland en Vlaanderen aan het dromen en het fantaseren, dat het een lust heeft. Daar hoort het voorkomen van de Eenhoorn in onze huidige realistische tijd helemaal thuis. Daar is zijn transparant voorkomen, met wild wuivende manen en sierlijke staart, voor prille jongens en meisjes het voorkomend symbool van een propere wereld helemaal anders en ergens ver weg. Hoe oud waren trouwens de maagden Ingelberta, de eerste abdis, en de twee anderen, die in de 12de eeuw de abdij van Herkenrode mochten stichten? Nadat ze de Loonse graaf Gerard, weer eens op jacht in de bossen van Herkenrode – Kuringen nabij Hasselt, een mooi verhaal over de eenhoorn op de mouw gespeld hadden. IB2009-11-05

Ivo Bovend'aerde, Belgie

Hans Hermans 2009