Historie Neutraal Moresnet
Hans Hermans 2008
[27 juli 2008]
 ij de verdeling van Moresnet op 19
juni 1815, kwam het neutrale gebiedje (thans Kelmis) met slechts 343
ha, 95 are en 28 ca er bekaaid vanaf. Het Pruisische Moresnet (thans
Neu-Moresnet) had een grootte van 662 ha en het Nederlandse Moresnet
(thans Moresnet en Moresnet-Kapel) een oppervlakte van 673
ha.
Neutraal Moresnet was niet alleen een smeltkroes voor galmei,
zinkblende, loodglans en zilver, het was ook, vanwege tientallen
verschillende nationaliteiten, een smeltkroes van volkeren. Homogeen
was de samenleving zeker niet en het ontbreken van een president,
senaat, parlement, militie en politie, werkte niet in hun voordeel.
Op 22 september 1830 verklaarde een groot gebied tussen Nederland
en Frankrijk zich soeverein en noemde zich België. Nederlands
Moresnet, daar waar nu een groot spoorwegviaduct staat, viel samen
met de hele provincie Limburg, m.u.v. Maastricht, aan het nieuwe
België. Ook Vaals viel vanaf 1830 tot 1839 onder de Belgische
kroon. Van een Drielandenpunt was voorlopig geen sprake meer. Maar
Neutraal Moresnet bleef een condominium, zonder eigen regering.
De
gemêleerde bevolking zat weliswaar samen in de kerk, bij het
zangkoor en in het café, maar onderhuids broeide een
patriottisch bewustzijn. Als het neutrale gebied door niemand als
land mocht beschouwd worden, waar lag dan hun patrimonium? Veel
inwoners hadden geen nationaliteit en waren dus stateloos. Maar
anderen toonden hun onverdeelde voorkeur voor het nieuwe België
aan de westkant en anderen voor het Pruisendom aan de oostzijde van
Neutraal Moresnet.
Er bestaan tientallen dramatische voorbeelden
uit die tijd, maar laten we volstaan met twee anekdotes. Tijdens de
ene schoolles moeten de kinderen door het zingen van patriottische
Duitse liederen de Pruisische koning roemen en prijzen, doch tijdens
de volgende les moesten zij met een speld de ogen van diezelfde
koning uitprikken…
Een Duits ‘etterbakje’ werd door een
Belgische ‘institutrice’ (juf) aan zijn haren uit de schoolbank
getrokken, opgetild en losgelaten, met de woorden: ‘Ik heb Waals
bloed in mijn aderen!’ Tijdens de middagpauze kwam de Duitse
moeder naar school om verhaal te halen. Zij sloeg de schooljuf knock
out met de woorden: ‘En ik heb Pruisisch bloed in mijn aderen!’
(…)
Naarmate de 1e Wereldoorlog naderde nam de
polarisatie toe. De statelozen keken toe, toen Peter een Duitse
wapenrok en Pierre een Belgische moest dragen. De bedrijfsarts van de
plaatselijke maatschappij van ertsmijnen, dokter Molly, probeerde op
verschillende manieren de harmonisatie te bevorderen, o.a. ook door de
bewoners van Neutraal Moresnet een nieuwe (kunst)taal aan te praten.
Zouden de bewoners van het schier 344 ha grote condominium allemaal
Esperanto praten, dan zou wis en zeker, aan de polarisatie een einde
komen. Inderdaad, op 13 augustus 1908, nu precies een eeuw geleden
werd in Europa de eerste ‘Esperantostaat’ opgericht. Daarover de
volgende keer iets meer.
Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen
Foto 1:
Dit lijkt me een mooie foto van het wapen van het condominium Neutraal Moresnet. Toen NM op 28 juni 1919 bij Belgie gevoegd werd, heette het aanvankelijk La Calamine. Thans staat de naam Kelmis op de eerste plaats. Het stadje behoort tot de provincie Luik en tevens tot het Duitstalige Oostkanton en is dus tweetalig. Vreemd genoeg wordt er ook nog veel Limburgs dialect gesproken. Dus nog steeds een multi-culti-samenleving.
Iets over het wapen van NM (thans Kelmis):
Helemaal boven een gekruiste hamer en slegiel.
Attributen van een mijnwerker. Heraldisch rechts (voor het oog links) de Nederlandse leeuw en heraldisch links (voor de beschouwer rechts) de Duitse adelaar. Ik fotografeerde het wapen op de deur van een brandweerauto...
Foto 2:
Op een bord, zo maar langs de weg is het wapen
minder kleurig, maar wel origineler.
Hans Hermans 2008
|